Wanneer een elektrisch bediend ATEX-magneetventiel niet meer schakelt, denken onderhoudsmonteurs vaak eerst aan de spoel. Dat is verdedigbaar: de spoel is bij veel uitvoeringen los leverbaar en de wissel lijkt technisch eenvoudig. Bij een uitvoering voor explosiegevaarlijke omgevingen komt daar echter een extra voorwaarde bij. De beoordeling van de explosiebescherming geldt voor de complete samenstelling van ventiel en spoel, niet voor het losse ventielhuis. Alleen wisselen zonder die samenstelling te controleren is bij ATEX-toepassingen daarom geen voltooide onderhoudshandeling.
In dit artikel staat wanneer een spoelvervanging zinvol is, welke elektrische gegevens en markeringen u op elkaar afstemt en welke documentatie er bij de nieuwe samenstelling hoort. De basis over de pneumatische functie en de explosiebescherming leest u in de uitleg over wat een ATEX-ventiel is.
Wanneer het vervangen van de spoel zinvol is
Een spoelvervanging is zinvol wanneer het ventiel zelf nog in goede staat is en de storing bij de elektrische bediening zit. Typische signalen zijn een ventiel dat niet meer schakelt terwijl de spanning erop heeft gestaan, een spoel die kort na het inschakelen abnormaal heet wordt of doorbrandt, of een zekering die telkens opnieuw valt. Let op dat deze verschijnselen niet uniek zijn voor een defecte spoel: vuil rond het anker, een verkeerde werkdruk of een mechanische blokkade geven vergelijkbare symptomen. De diagnose komt daarom eerst; de spoel volgt pas wanneer de elektrische kant de werkelijke oorzaak is.
Het voordeel van een losse spoel boven het vervangen van het complete ventiel is klein dan het klinkt, zolang één voorwaarde klopt: er moet een spoel bestaan die de fabrikant voor precies die uitvoering vrijgeeft. Bestaat die niet, dan is het vervangen van de complete eenheid meestal de nettere weg. Een spoel die qua spanning past, maar niet binnen de beoordeelde samenstelling valt, lost het pneumatische probleem op en introduceert tegelijk een open vraag rond de explosiebescherming.
Waarom de spoel bij de ATEX-beoordeling hoort
Bij een elektrisch bediende uitvoering bestaat het product uit meer dan het ventielhuis: de spoel, de connector en de kabelinvoer horen allemaal bij de beoordeling van de complete samenstelling. Fabrikanten leggen dat expliciet vast. In de gebruiksaanwijzing van Bürkert voor ATEX-spoelen staat bijvoorbeeld dat de Ex-goedkeuring alleen geldt wanneer de spoel wordt gebruikt met de door de fabrikant vrijgegeven onderdelen, en dat niet-vrijgegeven of gewijzigde onderdelen de goedkeuring doen vervallen.
Dat maakt het vooroordeel “dezelfde spanning, dus dezelfde spoel” onjuist voor zone-toepassingen. Ook de beschermingswijze en de temperatuurklasse horen bij de beoordeling, net als de warmteontwikkeling van de spoel tijdens bedrijf. Bij een willekeurige standaardspoel zijn juist die gegevens onbekend; of de combinatie binnen de oorspronkelijke beoordeling blijft, valt dan niet meer aantonen. De uitleg over ATEX-certificering en documentatie beschrijft wat u in zo’n geval bij een inspectie moet kunnen laten zien.
De elektrische gegevens om op elkaar af te stemmen
Een vervangende spoel wordt bij de selectie beoordeeld op een vaste reeks gegevens. In de praktijk zijn dat:
- de spanning en het stroomtype, zoals 24 V DC, 24 V AC of 230 V AC, bij wisselspanning inclusief de frequentie zoals 50/60 Hz;
- het elektrisch vermogen, uitgedrukt in watt of in VA;
- de vorm van de aansluiting, zoals een DIN-connector type A of B of een vaste kabelinvoer;
- de bouwafmetingen, vooral de binnendiameter en de hoogte van de spoelopening;
- de bijbehorende beschermingsgraad tegen vocht en stof.
Die afstemming klinkt administratief, maar heeft direct met veiligheid te maken. Een spoel die niet op het ventiel is gemonteerd, mag nooit op spanning worden gezet; anders brandt hij door. Dat is een van de vaste aanwijzingen in de uitleg van Tameson over spoelvervanging bij magneetventielen. Ook de montage volgt daarom een vaste volgorde: eerst monteren, dan pas aansluiten.
Wat de markering van een ATEX-spoel vertelt
Een ATEX-spoel draagt op de markering onder andere de apparatuurgroep, de categorie, de beschermingswijze en de temperatuurklasse. Een praktisch voorbeeld uit het aanbod van pneumatiek.nl is een spoel met de aanduiding EExm II T5 (30 mm) voor 24 V AC. De oude schrijfwijze EExm komt overeen met Ex mb in de huidige markering: een ingegoten uitvoering, waarin de wikkeling in een massief materiaal is vastgezet. II verwijst naar apparatuur voor niet-mijnbouwtoepassingen en T5 is de temperatuurklasse. In de reeks T1 tot en met T6 hoort bij T5 een maximale oppervlaktetemperatuur van 100 °C, volgens de temperatuurklassen in de EN 60079-normenreeks voor explosiegevaarlijke omgevingen.
Wat zulke cijfers betekenen voor de keuze, beschrijft de uitleg over zones, categorieën en classificaties. Het korte verhaal: de markering moet passen bij de zone, de aanwezige stoffen en de omgevingstemperatuur op de montageplek. Voor een verantwoorde keuze schaart u die gegevens samen met de elektrische waarden van de spoel in één beoordeling.
Praktische volgorde bij de vervanging
De vervanging zelf is meetwerk, maar verloopt in een vaste volgorde. De fabrikanten die spoelen voor explosiegevaarlijke omgevingen documenteren, benoemen achtereenvolgens:
- de spanning uitschakelen en tegen weer inschakelen beveiligen; elektrische werkzaamheden zijn voorbehouden aan opgeleide monteurs;
- de druk af laten en de leidingen ontlasten voordat u het ventiel raakt;
- een spoel die net in bedrijf is geweest eerst laten afkoelen; bij langdurige bedrijf wordt de spoel heet en is aanraken zonder beschermhandschoenen niet veilig;
- de oude spoel demonteren volgens de montage-instructie, inclusief connector en borgmoer;
- de nieuwe spoel op de kernbuis van het ventiel monteren, met de aandraaimomenten die de fabrikant aangeeft: voldoende vast om trillingen te voorkomen, niet te vast ter voorkoming van beschadiging;
- pas daarna de spanning aanzetten en de schakelwerking testen.
Deze volgorde is niet overdreven voorzichtig. Fabrikantdocumentatie benoemt het demonteren van het systeem in bedrijf als expliciet explosiegevaar. Volgt u de vaste volgorde, dan is de vervanging een korte, geplande handeling die past in een preventief onderhoudsprogramma.
Vervanging voorbereiden met productinformatie
Gebruik de productpagina van de uitvoering om uw aanvraag concreet te maken. Een voorbeeld om de afweging mee te oefenen is de AZ521 ME ATEX, een 5/2-weg magneetventiel met G1/8-aansluiting op pneumatiek.nl. De productpagina geeft onder andere de werkdruk (2 tot 10 bar), de maximale omgevingstemperatuur (60 °C), de afdichtingsmaterialen en de beschermingsklasse; onder gerelateerde artikelen staat bovendien een bijbehorende ATEX-spoel met de markering EExm II T5 (30 mm) voor 24 V AC.
Voor het bredere aanbod, waaronder uitvoeringen met andere schakelfuncties en aansluitingen, kunt u het ATEX-ventielenassortiment op pneumatiek.nl raadplegen. Gebruik de productgegevens om uw eigen aanvraag scherper te formuleren; of een vervangende spoel voor uw installatie mag worden toegepast, volgt uit de combinatie van uitvoering, markering en documentatie, niet uit de spanning alleen.
Affiliatevermelding: dit artikel bevat commerciële links naar pneumatiek.nl.
Veelgestelde vragen
Kan ik een standaardspoel met dezelfde spanning in een ATEX-ventiel zetten?
Nee, niet zonder onderbouwing. De beoordeling van de explosiebescherming geldt voor de complete samenstelling; gebruik alleen een spoel die de fabrikant voor die uitvoering vrijgeeft.
Hoe weet ik welke spoel op mijn ventiel past?
Door spanning, stroomtype, vermogen, connector, bouwmaat en markering van de oude spoel op te schrijven en die gegevens te leggen naast de documentatie van de exacte uitvoering. Bij twijfel vraagt u het na bij de leverancier of de fabrikant.
Mag ik de spoel vervangen terwijl de machine draait?
Nee. Schakel de spanning uit, beveilig tegen weer inschakelen en laat de leidingen drukloos. Fabrikantdocumentatie benoemt demonteren in bedrijf als expliciet explosiegevaar.
Wat betekent T5 op een ATEX-spoel?
Dat de maximale oppervlaktetemperatuur van de spoel onder de vastgelegde voorwaarden tot de klasse T5 behoort, met als grens 100 °C. Of die grens past, hangt af van de omgeving en de aanwezige stoffen op de montageplek.
Bronbasis: Bürkert, gebruiksaanwijzing PTB 00 ATEX 2202 X voor spoelen type 7.. in ATEX-uitvoering; Tameson, uitleg over het vervangen van de spoel van een magneetventiel (2024); productinformatie pneumatiek.nl (AZ521 ME ATEX). Herzien in november 2026; de fabrikantdocumentatie van de exacte uitvoering blijft leidend.